У гэтай вёсцы пры сутоку Бярозаўкі з Вужыцай была вялікая кузня, кавалём у ёй быў Ціт Каранеўскі. У кузні, нібы ў горане, фашысцкія каты вырашылі спаліць не жалеза, а людзей. У яе сагналі не толькі жыхароў Бузова, але і вёсак Карзуны і Шабалы, што стаялі над Вужыцай.

У нашай вёсцы было 12 дамоў. Сям'я ў нас была вялікая: мама Марфа Адамаўна, бацька Аляксандр Мікалаевіч і пяцёра дзяцей: Уладзімір (16 гадоў), Аліна (13 гадоў), я (8 гадоў), Таццяна (6 гадоў), Вольга (4 гады). Аліна і Уладзімір памерлі перад самай вайной падчас эпідэміі дызентэрыі.

1930 г.н.

У сям’і было 5 чалавек: бацька Аўсюк Уладзімір Вікенцьевіч, 1884 г.н., маці Праскоўя Дзмітрыеўна, 1894 г.н., сёстры Алена, 1933 г.н., і Ядвіга, 1938 г.н.

У пачатку вайны Валодзю было 11 гадоў. Ён многае памятае з тых страшных дзён, калі ў вёсцы даведаліся, што пачалася вайна. Дзеці не разумелі, што гэта такое, пакуль не перажылі ўсё самі і не ўбачылі ўсё на свае вочы. У родныя мясціны прыйшлі немцы. Яны здзекаваліся над людзьмі, забіралі прадукты, забівалі ні ў чым невінаватых людзей.

1938 г.н.

У нашай вёсцы пражывала дзесьці 80-100 чалавек рознага ўзросту. У нашай сям'і было 8 чалавек: бацька - Навіцкі Апалінар Дзянісавіч, маці - Аляксандра Ягораўна, дзеці: Соня 1925 г.н., Уладзімір 1920 г.н., Пётр 1922 г.н., Алег 1930 г.н., Вольга 1933 г.н., Вера (я) 1938 г.н.

У нашай сям’і было пяцёра дзяцей. Брат Мікалай загінуў у партызанах у 1943 годзе.

Калі ў нашу вёску прыйшлі немцы, я яшчэ ляжала ў люльцы. Мне было шэсць месяцаў. Немец падышоў да люлькі, глянуў ды сказаў: “Майна дохта” (Meine Tochter – мая дачка. Рэд.). Немцы пайшлі па вёсцы, але нічога не чапалі. А потым сталі ўтварацца партызанскія атрады, партызаны пачалі ладзіць дыверсіі, і немцы рушылі з карнымі экспедыцыямі.

Я, Бараноўская (Урбан) Ядвіга Станіславаўна, нарадзілася ў 1934 годзе ў вёсцы Межалы. Сям'я наша была вялікая – сем чалавек. Калі пачалася вайна, у адну з начэй у партызаны забралі дванаццаць нашых вяскоўцаў, у іх ліку і майго брата. Таму мы пазбягалі сустрэч з немцамі і паліцаямі.

1930 г. н.

Назаўжды ў памяці застаўся пачатак карнай экспедыцыі. Раніцай над вёскай праляцеў самалёт, а апоўдні ў баку, дзе знаходзілася вёска Ладэлева, пачулася стральба, і праз нейкі час з'явіўся велізарны слуп дыму. Стала ясна, што пачалася карная акцыя, пра якую былі чуткі.

1930 г. н.

У першы паток мабілізацыі на фронт ішлі мужчыны ад 18 да 40 гадоў. Затым было абвешчана аб мабілізацыі мужчын ад 40 да 50 гадоў. У другі паток ішоў і мой бацька. Яму было 44 гады. Бацька паехаў у Дрысу, а ваенкамат ужо эвакуіраваўся. Яму ў горадзе сказалі: «Едзь у Расонскі ваенкамат. Ён яшчэ на месцы». Ён паехаў туды, а там таксама ўжо нікога не было. Вярнуўся назад. І сталі мы жыць пад немцамі. Аднойчы восенню 1941 года нас папярэдзілі партызаны, што прыедуць немцы і будуць зганяць усіх маладых у Германію.

Сям'я наша складалася з пецярых чалавек: бацька, маці ды трое дзяцей: я, 1933 г.н., і браты Алег, 1934г. н., ды Сяргей, 1941г. н.

Калі пачалася вайна, я скончыла першы клас. Добра памятаю гэты страшны час. Спачатку ўсё ішлі праз вёску нашы салдаты. Потым прыйшлі немцы. Мы спачатку хаваліся ў лесе, затым у нейкім акопе. Немцы ўсіх сабралі і загналі ў вёску Мышкі. Праз нейкі час мы змаглі вярнуцца дадому. Але дома ўжо не было - фашысты яго спалілі. Не было і бацькі - ён загінуў падчас нямецкага наступу. Пастаянна ў вёсцы нямецкія салдаты не знаходзіліся, але бывалі, перабіраючыся праз раку каля вёскі Дубы.

1930 г.н.

Я нарадзіўся ў в. Застарыны, а на пачатак вайны сям’я ўжо жыла ў Цярэшках. У вёсцы было 22 двары.

У нашай сям'і было 6 чалавек: бацька, Берднік Астап Васільевіч 1896 г.н., маці, Феня Паўлаўна 1911г.н., дзеці: Уладзімір 1933 г.н., Генадзь 1941 г. н., Вера 1938 г.н. і я.

Мы – родныя сёстры. Нарадзіліся ў в. Марцінава. Ніна – 25 мая 1931 года, а Вольга – 11 жніўня 1930 г. Вёска Марцінава у той час лічылася вялікай, у ёй было 36 дамоў. Сем'і ў вёсцы былі таксама вялікія. І наша сям'я не была выключэннем. Яна налічвала 7 чалавек: бацька, маці, старэйшы брат Мікалай, 1927 года нараджэння, і чатыры сястры. Да вайны мы, Ніна і Вольга, скончылі трэці і чацверты класы школы ў Бялькоўшчыне.

Пра апошні дзень вёскі Жалабоўшчына – 16 лютага 1943 года – ніхто не раскажа, бо жывых сведкаў гібелі яе жыхароў не засталося.

Жалабоўшчына стаяла блізка ад латвійскай мяжы – за тры кіламетры, і яе, як і дзясяткі іншых памежных вёсак, спалілі на самым пачатку карнай аперацыі “Зімовыя чары”.

- Я нарадзілася ў 1928 г. ў сям'і Мацкевіча Ігната Захаравіча і Агрыпіны Канановіч. Калі пачалася вайна, мне было 13 гадоў. Хадзіла ў Галубаўскую школу ў 5 клас. Вайна памяняла ўсё. Брат Коля пайшоў на фронт (прапаў без вестак), а мы з сястрой Верай жылі з бацькамі ў Фальках. У партызаны мы не пайшлі, бацька з маці былі старыя, хворыя. Жылі як і ўсе цяжка. Днём наведваліся немцы, ноччу – партызаны. Помню ў 1943 годзе, зімою, пайшла я да Марфы, на другі канец вёскі (маці паслала). Калі я ішла, да Таццяны прыйшлі партызаны Выдрыцкі і Паўла Балбека. Нашы Фалькі стаялі так высока, што я ўбачыла як на лыжах ідуць немцы.

ШЛЯХАМІ СМЕРЦІ

(урывак)

Люты 1943 года паказаў свой люты нораў напоўніцу. Людзі, старыя і малыя, ведаючы, што з імі ва ўсім свеце яшчэ ніхто і ніколі не ваяваў, рабілі сваю справу: рамантавалі сохі, ладзілі драўляныя бароны, плялі лапці, радаваліся, што глыбокія снягі надзейна захаваюць ад марозу пасеяную азіміну. На Асвейскім возеры быў вялізны замор рыбы, і мужчыны вазілі яе цэлымі вазамі на продаж: два мяхі рыбы за паўбохана хлеба. Але ўжо ў паветры навісала нейкая зласлівая, нібы перад вялікай навальніцай, цішыня. Сонейка ж свяціла шчодра, весела паглядаючы на рупную працу людзей. Яно нібы ведала, што свеціць для іх у апошні раз… …

1931 г.н.

У мяне ёсць самая любімая ў свеце бабуля! Яе клічуць Бурак Раіса Тарасаўна. Яна нарадзілася 13 сакавіка 1931 ў вёсцы Любасна. У бабулі былі дзве сястры - чатырнаццацігадовая Зоя, дванаццацігадовая Анфіса і пяцігадовы брацік Алег. Я кажу пра ўзрост кожнага дзіцяці так падрабязна таму, што гэтым дзецям прыйшлося перажыць такое, што нам і не снілася ў самым страшным сне. А Зоя пайшла з жыцця зусім юнай. І віной таму - вайна!

Леанарда Ігнатаўна ўспамінае: “Нас у маці было трое. Бацька захварэў і памёр у 1942 годзе. Трэцяя дзяўчынка нарадзілася ўжо пасля яго смерці. У час карнай экспедыцыі мне было пяць гадоў, а маленькай – шэсць месяцаў. Нашы Плейкі спалілі раней, мы жылі ў Леснікове. Людзі ведалі, што ідзе экспедыцыя, і стараліся схавацца ў лесе. Мы таксама накіраваліся туды, але за вёскай убачылі немцаў у маскхалатах і павярнулі назад. У вёсцы людзей пашыхтавалі. Некаторых адразу забілі (нашага дзядзьку за сувязь з партызанамі), іншых пагналі ў агонь. Маладзейшых аддзялілі і павезлі ў Саласпілс.

У вёсцы Немцы было 17 двароў і пражывала больш за 100 жыхароў. У нашай сям'і Ветравых было сем душ: чацвёра дзяцей, бацькі і бабуля. Бацька быў інвалідам (глухі), бабулі (па бацьку) да пачатку вайны было 82 гады. Наш дом знаходзіўся на краі вёскі, а ў цэнтры жыў дзядуля, мамчын бацька Адам Антонавіч Грэер. Казалі, што ад «нярускага» прозвішча яго роду і пайшла назва нашай вёскі. А іншыя расказвалі, што калісьці тут пасяліліся людзі, якія пабылі ў далёкіх, добраўпарадкаваных «нямецкіх» землях. Ва ўсякім выпадку, сяляне жылі не надта багата, але па тых часах моцна.

У нашай лясной вёсачцы, размешчанай пры Друйскім тракце, пражывала каля паўсотні чалавек. У нашай сям'і было трое дзяцей, Старэйшай сястры было пятнаццаць гадоў, малодшай – сем, мне – дванаццаць. У кожным доме хапала малышні.

У час вайны ў нашых мясцінах даволі хутка паўсталі партызанскія атрады, і мой бацька сышоў у партызаны. Дома ён з'яўляўся зрэдку.

Вайна... Колькі гора, слёз і бедаў прыносіць яна. Майму дзядулю, Ваяводу Васілю Ільічу, 1931 года нараджэння, ураджэнцу вёскі Канчаны, успамінаць і сёння перажытае ў гады Вялікай Айчыннай вайны вельмі няпроста: надоўга губляе душэўны спакой, на вочы набягаюць слёзы, яшчэ мацней трывожыць хворае сэрца. Да Вялікай Айчыннай вайны вёска Канчаны налічвала пад сотню двароў. Гэта была адна з самых вялікіх вёсак Асвейшчыны.

Наша сям’я была вялікая: тата - Пацалуенак Дзяніс Пятровіч, мама - Аляксандра Сямёнаўна і шасцёра нас, дзяцей. На пачатку вайны мне было каля сямі год. Старэйшая сястра Жэня загінула ў першыя дні вайны, калі бамбілі чыгунку ў Полацку, дзе яна працавала па камсамольскай пуцёўцы. Ёй было 22 гады. Тата быў інвалідам другой групы з Першай сусветнай вайны.

Вёсачка Сакалова стаяла ў самым сэрцы Сар’янскай Пушчы. Падчас карнай аперацыі ў лютым 1943 года яна стала люднай: сюды ўцякалі ад смерці жыхары бліжэйшых да Латвіі зарэчных (з-за ракі Сар’янкі) вёсак. Але карнікі, пераадолеўшы супраціўленне партызан, рушылі ў наступ. Жыхарка Кіева Валянціна Іванаўна Гачкоўская ўспамінае:

У вёсцы Абразэева да вайны было 24 хаты, у якіх жыло каля ста чалавек. У нашай сям'і, акрамя мяне, былі два маіх браты і дзве сястры. Мы ўжо былі не малыя.

Старэйшы брат Грыша быў у партызанскім атрадзе «Бясстрашны», дзякуючы яму мы былі ў курсе падзей, якія разгортваліся ў нашых месцах. Аб карнай экспедыцыі ў лютым 1943 г. партызаны ведалі яшчэ да яе пачатку. Таму ў ноч, якая для многіх сотняў мірных жыхароў стала апошняй, Грыша з сябрамі прыехаў у вёску і вывез нас усёй сям'ёй. Некалькі сем'яў вяскоўцаў таксама рушылі на ўсход, у вялікія лясы.

У жніўні 1942 года мне было ўжо пяць год. Мае бацькі і старэйшая сястра Тоня сушылі сена ў Гаравых. Яны ўбачылі, што з боку Антонава ідуць немцы. Мае хуценька на кані вярнуліся ў вёску, падхапілі малодшых дзяцей, і мама павезла іх у Жоўтаўшчыну, падалей ад немцаў, да сваёй сястры. А ў вёсцы засталіся Тоня і Ніна, якой было 16 год. Бацька хутка хадзіў і здагнаў нас пешшу.

У Беларусі няма сям'і, якую не закранула б трагедыя ўсяго чалавецтва — вайна.

Я хачу распавесці гісторыю сям'і сваёй роднай бабулі Чарнавок Валянціны Канстанцінаўны. Вайна прайшлася па гэтай сям'і як аўтаматная чарга: каго забіла напавал, а каго моцна параніла і душэўна і фізічна.

Вера Фёдараўна нарадзілася ў в. Ліцвякова ў сялянскай сям'і Хадаковых. У сям'і было двое дзяцей: дачка Вера (1931г.р.) і сын (1937 г.н.). Перад вайной сям'я пераехала ў в. Гваздова.

У дзіцячым узросце Веры Фёдараўне прыйшлося перажыць увесь жах вайны, страціць блізкіх, пабываць у канцлагеры. Жанчына не можа без слёз успамінаць падзеі той далёкай пары. Свой аповед пра перажытыя падзеі яна пачынае зваротам да дзяцей: «Усё, што я ў дзяцінстве перажыла, - усё гэта зрабіла вайна! Адна вайна. Дзеткі, прашу, беражыце мір! Я хачу вам пажадаць, каб вы ніколі не бачылі вайны».

Перад вайной я скончыла 7 класаў Боркавіцкай сярэдняй школы i жыла ў вёсцы Гараўцы Дзёрнавіцкага сельсавета. Памятаю, як гарэла Дзісна – зарыва ахінула ўсё неба ў тым баку. Потым наляцелі самалёты з чорнымі крыжамі на крылах i пачалі кідаць бомбы ля маста цераз Дрысу ля Грыгораўцаў. Усе думалі, што фашысты хочуць мост знішчыць, а аказалася – імкнуліся захаваць пераправу для cваix войскаў. Вялізныя варонкі ад бомбаў засталіся да гэтага часу. Між іншым, мост нашы салдаты пры адступленні ўсё ж спалілі.

1933 г.н.

У нашай сям'і было пяцёра дзяцей. Мне было восем гадоў, калі пачалася вайна, я толькі скончыла першы клас школы.

Узімку 1943 пачалася карная экспедыцыя. Спачатку людзі не верылі, што нас могуць спаліць, але калі на захадзе зашугала зарыва падпаленых вёсак, мы рушылі ў расонскія лясы. З сабой узялі толькі самае неабходнае, усё дабро і скаціну пакінулі дома, думалі, што хутка вернемся.

Нядаўна з Інтэрнэту я даведалася, што Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь збірае інфармацыю для размяшчэння ў сеціве звестак па спаленых вёсках і знішчаных жыхарах падчас карных экспедыцый у 1943 г. у Беларусі. Аб спаленых вёсках і знішчаных жыхарах Дрысенскага раёна Віцебскай вобласці амаль нічога ў Інтэрнэце я не знайшла. Таму я вырашыла напісаць вам аб тых страшных гадах, якія засталіся ў маёй памяці. Тады мне было 12 гадоў.

1927 г.н.

У сям'і было пяцёра дзяцей. Бацька — інвалід Першай сусветнай вайны — у 1942 сышоў у партызаны. У адну з карных экспедыцый вёску Лісна спалілі. Лес тут падступае да дамоў і гародаў, таму пад покрывам дыму маці з дзецьмі ўдалося схавацца ў лесе. Але ў агні згарэла ўсё.

1935 г. н.

У лютым 1943 года большую частку жыхароў вёсак Ворзава і Клагішы сагналі ў хлеў і спалілі жывымі. Астатніх сагналі ў суседнюю вёску Кулакова, дзе рабілі допыты пра партызанаў. Школу і хлеў у Кулакове падпалілі з зачыненымі ў іх людзьмі. Хто спрабаваў бегчы з пекла полымя, таго даганялі аўтаматныя чэргі.

Наша вёска была невялікая, усяго 12 дамоў. Мой бацька, Данат Іванавіч, працаваў у калгасе загадчыкам аўчарні, але быў асуджаны як вораг народа і расстраляны ў 1938 годзе. Мяне ён яшчэ паспеў патрымаць на руках двухмесячным дзіцем. Маці, Алена Іванаўна, выхоўвала нас, сваіх трох сыноў і дачку. Старэйшаму ў 1941-м ішоў 13-ы год. Сярэдні сын, Стасік, памёр яшчэ да вайны.

Родная вёска маёй бабулі знаходзілася за некалькі кіламетраў ад Расіцы. У сям'і было пяцёра дзяцей: тры дачкі (Вера - мая бабуля, Ніна, Маня) і два сыны (Барыс і Мікалай). Калі ў вёску прыйшлі фашысты, бабуля была зусім дзіцём, ёй было трохі больш за чатыры гады, але аб тых страшных днях яна не можа забыцца дагэтуль.

У пачатку вайны мне было сем гадоў. Памятаю, як упершыню мы пачулі страляніну з боку Полацкай шашы, крыкі «Немцы!». Мама хутка сабрала нас, сваіх чацвярых дзяцей (я была старэйшая за ўсіх), і мы пабеглі ў лес.

Бацька, Быкоўскі Дзмітрый Васільевіч, неўзабаве сышоў у партызаны, быў разведчыкам. У нас была партызанская зона, блізкую да нас вёску Рудня нават называлі «партызанскай сталіцай». Калі завязваліся баі фашыстаў з партызанамі, нас папярэджвалі, і мы адпраўляліся туляцца па тутэйшых вялікіх лясах. Аб'ядноўваліся сем'ямі, будавалі зямлянкі, неяк перабіваліся.

Мне цяпер ужо 81 год. Калі пачалася вайна, мне было дзевяць гадоў, і я, як і яшчэ тры мае сястры, была ўжо сіратой - бацькі памерлі яшчэ да вайны. Жылі мы ў аддаленай ад райцэнтра Асвея вёсцы Чурглі. Жыць было цяжка, а пасля смерці бацькоў і зусім немагчыма, але мы спрабавалі неяк зачапіцца за жыццё, выстаяць на слабых яшчэ нагах.

У нашай сям'і Ламінскіх было пяцёра дзяцей, усе — дзяўчынкі. У 1943 году мне ішоў чацвёрты год, маладзейшыя за мяне былі двухгадовая Аліна і Зіначка, якой было толькі 9 месяцаў. Вёска Кулакова была заможнай, у нас была карова Манька і іншая жыўнасць. Бацька, Сцяпан Аляксеевіч, дапамагаў партызанам, папраўляў ім вазы.

1936 г. н.

22 чэрвеня 1941 быў трывожны дзень. Бацькі і ўсе жыхары вёскі Карценева з'язджалі ў лес у вялікі яр. Так для нас пачалася вайна. Ужо ў пачатку жніўня ў нашу вёску ўвайшлі немцы. Зрэшты, апісанне ўсяго, што мы пабачылі за два гады акупацыі, годна асобнага аповеду. Распавяду толькі, як наша сям'я трапіла ў канцлагер Саласпілс.

Я нарадзілася ў 1937 годзе ў Ленінградзе. У 1941-м мама вырашыла наведаць сваіх бацькоў прозвішчам Кадыш, якія жылі ў Сенькаве (дзяды па бацьку жылі ў Муквяціцы). Бацька мой застаўся ў горадзе, дзе працаваў на заводзе. Ён загінуў у 1942-м.

1941 г. н.

Я нарадзілася ў лясной заазернай вёсачцы Поціна на Асвейшчыне. Калгас наш так і называўся - «Заазерны». У нашай сялянскай сям'і было пяцёра дзяцей. Бацька працаваў на ферме, а мама была хатняй гаспадыняй - хапала працы дома, бо мы ўсе былі малыя.

Хоць мы жылі ў глушы, але вестка пра вайну хутка даляцела да нас. Бацьку накіравалі адказным за адпраўку жывёлы ў савецкі тыл. Немцы наступалі імкліва і ўжо за Дзёрнавічамі, у Залессі, здагналі статак са скотагонамі. У бацькі былі пры сабе дакументы, і над ім здзекаваліся, мучылі, а потым расстралялі.

1936 г. н.

Я нарадзілася ў вёсцы Каранікі. Памятаю, як усе дарослыя плакалі, пачуўшы вестку пра тое, што пачалася вайна. У памяці назаўсёды захаваецца пачуццё страху, у паветры няспыннае выццё матораў, віск падаючых бомбаў, усё навокал гарэла. Самалёты сцелюцца над лесам, людзей шукаюць. У лесе — адно папялішча. Узімку — снягі вялікія, маразы траскуны, пранізлівае выццё ваўкоў, іх страшныя вочы. Голад. Елі траву, кару з дрэў, капалі чарвякоў. Ад дрэннага харчавання і антысанітарыі ў людзей пачаліся хваробы, мучылі вошы, тыф. Шмат людзей загінула ад голаду і холаду, шмат было забітых. З болем у сэрцы ўспамінаю, як гарэлі яблыні, як нямецкія салдаты застрэлілі маленькага чорненькага сабачку.