Букевіч Міхаіл Людвігавіч
д. Ладелево
ШЛЯХАМІ СМЕРЦІ
(урывак)
Люты 1943 года паказаў свой люты нораў напоўніцу. Людзі, старыя і малыя, ведаючы, што з імі ва ўсім свеце яшчэ ніхто і ніколі не ваяваў, рабілі сваю справу: рамантавалі сохі, ладзілі драўляныя бароны, плялі лапці, радаваліся, што глыбокія снягі надзейна захаваюць ад марозу пасеяную азіміну. На Асвейскім возеры быў вялізны замор рыбы, і мужчыны вазілі яе цэлымі вазамі на продаж: два мяхі рыбы за паўбохана хлеба. Але ўжо ў паветры навісала нейкая зласлівая, нібы перад вялікай навальніцай, цішыня. Сонейка ж свяціла шчодра, весела паглядаючы на рупную працу людзей. Яно нібы ведала, што свеціць для іх у апошні раз… …
На досвітку прыбегла да нас суседка Ганна Саўлук. “Хадзем, Марыя,- узрушана казала яна,- паслухаем. Мяцеліца так не лямантуе. Гэта ж людзі!”. Хуценька вярнуўшыся, яны, хрысцячыся, пачалі похапкам апранаць нас, чатырох малых, а тады цётка Ганна кінулася да сваіх.
Усю ноч мы прасядзелі ў бульбяной яме за агародамі. Нас вярнулі ў хату ўранку. Мяцеліца сціхла, праз аблокі нясмела пачаў прабівацца блакіт. Раптам у хату прыбег Паўла Букевіч, ззаду за ім цягнулася абора ад лапця. “Унучок!- звярнуўся ён да мяне,- залезь хутчэй на Стапанаў ток, паглядзі, ці не Ладэлева гарыць!”.
Ускараскаўшыся на страху, я ўбачыў жудасны малюнак: за вярсту ад нас, у Ладэлеве, аж да Пушчы цягнуліся рознакаляровыя языкі дыму і агню. Каля мяне засвісталі кулі, і я скаціўся ў снегавую гурбіну. “Дзед! Яно гарыць!”- пракрычаў я. А з боку таго пекла раздалася страляніна. Як пазней стала вядома, пярэпалах узнік, калі з агню нечакана для карнікаў выскачыў нямы волат Адольфа. Вартавы-фашыст не паспеў нічога ўцяміць, як мігам апынуўся ў полымі. Пакуль ён, выскачыўшы, збіваў агонь з маскхалата, нямы ўжо скаціўся ў яр. Дабегшы да гасцінца, босы, ён бег праз вёскі, а за ім цягнуўся шлейф дыму ад ватоўкі, якая курадыміла. І гэта стала сігналам жахлівай небяспекі для ўсіх, хто яго бачыў. (Адольф дабег да партызан і толькі тады заваліўся беспрытомным. Яго адправілі самалётам на Вялікую зямлю. Гэты “вогненны чалавек” дачакаўся мірнага жыцця…)
Наша вёска Гісялёва мігам апусцела. Людзі кінуліся хто куды: у бульбяныя ямы, у бліжнія кусты, у прыгатаваныя яшчэ да першага фронту схованкі. З Ладэлева адваротны шлях карнікаў у Латвію пралягаў праз нашу вёску. Але было ціха. Мяне ж, відаць, абстралялі на даху гумна, прыняўшы здалёк за партызанскі дазор. Гэта, пэўна, прымусіла фашыстаў абысці Гісялёва паводдаль.
У вечаровым змроку вяскоўцы павярталіся ў свае хаты. Нехта з сівых дзядоў супакойваў людзей. Ён паспеў у час першай вайны пабываць у нямецкім палоне і зараз даводзіў, што нямецкая нацыя – гуманная, тамтэйшы народ працавіты і разумны і не стане ствараць дзікунства над бязвіннымі старымі ды дзецьмі. Але хутка праз вёску прабеглі тры задыханыя дзяўчыны і бабуля, якія з плачам засведчылі, што ў Ладэлеве спалілі ўсіх мужчын, старых, малых і калек. Засталося адно – уцякаць. Гэту неабходнасць пацвердзілі і ўзброеныя людзі ў маскхалатах – латыскія партызаны. Размова была кароткай. Выбар быў адзін: загінуць лёгкай смерцю падчас бою, які назаўтра вырашылі даць карнікам гэтыя дзядзькі, альбо загінуць у агні.
Людзі пачалі ліхаманкава збірацца, закопваючы хоць нейкае дабро ў снег, хаваючы ў ямы. Запрагалі коней, нехта прычапляў да саней карову. Эвакуацыяй кіраваў Франц Бубала. На коней было загадана пасадзіць малых, старэнькіх ды нямоглых; мужчыны і падлеткі мусілі адыходзіць апошнімі па Асвейскім гасцінцы – у Канчанах былі партызаны. Той-сёй з багацейшых не падпарадкаваўся гэтаму рашэнню. Не пасадзіўшы нікога з слабейшых на падводы, яны рушылі самастойна. Як потым аказалася – насустрач смерці; усе яны загінулі.
Мая маці, паскідаўшы з саней амаль усё, што там было, пасадзіла на іх аж дванаццаць дзетак-бязбацькавічаў – сыноў і дачушак “ворагаў народа”. Гэты “ноеў каўчэг”, які старанна цягнуў 35-гадовы канёк Багатыр, вывез сваю безабаронную жывую паклажу ў Расонскія лясы, дзе яшчэ гаспадарылі партызаны.
Тым часам ар’ергард гісялёўцаў заспеў досвітак. На захадзе ўвесь гарызонт зацягнула дымам – гэта гарэлі Жалабоўшчына, Пустэльнікі, Мотужы, Пятроўшчына, Зашчырына, Канстантынова, Залешчына… Нізка праляталі самалёты з чорнымі крыжамі на крылах. Гара Мануха, праз якую пралягаў гасцінец, праглядалася і прастрэльвалася з усіх бакоў. Па камандзе Франца мы, з дзесятак чалавек, стараючыся не пакідаць слядоў, забраліся ў блізкае балота і ўладкаваліся на купінах. Над намі праляталі кулі, чуўся трэск полымя з блізкага Залешчына, адчайныя крыкі жанчын, звярыны гырк карнікаў і аўтаматныя чэргі, якія спынялі малітвы ахвяр…
Надвячоркам да нас далучыліся ўцалелыя відавочцы расправы над сваімі блізкімі з Залешчына, якое ўжо назаўсёды знікла з твару зямлі. Яны паспелі схавацца ад смерці, і зараз іхні выгляд быў галоўным аргументам, які прадыктаваў рашэнне – прабірацца да партызан.
Натоўп уцекачоў ад агню рушыў на ўсход. Нехта цягнуў санкі з такімі-сякімі пажыткамі, шмат у каго былі за плячыма торбачкі; некаторыя ішлі наогул без рэчаў. Раптам раздаліся стрэлы. “Ратуйцеся!” – і людзі кінуліся ва ўсе бакі. Я, мой сябра Мішка Ярмак і бабуля Юзэфа Бубала памкнулі па цаліку аж да вялізнага Асвейскага балота. Яно ўжо набрыняла вадой і не пускала ў свае нетры. Але назад, на гасцінец, вяртацца таксама было немагчыма: там ішлі адзін за адным цэлыя абозы карнікаў, да нас, мокрых і замерзлых, даносілася п’янае гергетанне фашыстаў, а наверсе раўлі маторы самалётаў.
Наконт сваіх вяскоўцаў мы вырашылі, што яны трапілі ў палон. Толькі пасля высветлілася, што чутыя намі стрэлы, якія выклікалі паніку сярод уцекачоў, належалі партызанскаму дазору. Тыя разведчыкі і прывялі нашых вяскоўцаў у Канчаны, адкуль яны рушылі на Асвею і далей на ўсход, у вялікія лясы.
Увечары паваліў снег, і мы пачалі прабірацца ў вёску. У Канчанах ужо былі карнікі. Баючыся партызан, яны падпальвалі па чарзе хаты дзеля асвятлення наваколля. Нягледзячы на такі арыенцір, мы ўсёроўна заблукалі і трапілі ў дрыгву. Давялося брысці назад па сваіх амаль замеценых слядах. Раз-пораз, трапляючы пад нос фашысцкіх вартавых, мы вымушаны былі мяняць напрамак руху. Ціскануў мароз, наша вопратка задубела. Высокі трыснёг у цемры здаваўся лесам, і нам было няўцям, дзе тая вёсачка Навалакі, дзе партызаны, дзе нашы вяскоўцы, дзе хоць нейкае цяпло. Напоўпрытомныя, падобныя на нейкія ледзяныя муміі, мы ўжо трацілі апошнія сілы, калі наперадзе ўбачылі нешта цёмнае, накшталт стажка сена. Зблізу зразумелі, што гэта была лазня.
У лазні было цёпла. Толькі сагрэцца нам не давялося: раптам звонку пачуліся стрэлы. Нас акружылі. Стралялі па даху, зверху на нас сыпалася пацяруха. Бабуля адчыніла дзверы і па-польску стала казаць-паўтараць, што мы не партызаны, а мірныя сяляне. Нам загадалі выходзіць па адным, старанна абшукалі і прымусілі стаць на калені: бабуля пасяродку, а два Мішкі па баках ад яе. Наперадзе з гурбіны нешта паднялося, і мы ўбачылі знаёмыя ўжо рабрыстыя абрысы нямецкага кулямёта, а за ім – чорную каску. “Унучкі,- прашаптала бабуля,- нас Бог любіць, ён пасылае нам лёгкую смерць – нас не будуць паліць жывымі ў агні”. Потым яна пачала мармытаць малітву па-польску, а затым – гучней – па-латыску.
Гэты світанак мог стаць для нас апошнім, але, можа, бабуліны малітвы ці сам Бог павярнулі падзеі ў іншы бок. Ужо і каска тая чорная прыгнулася да прыцэлу, як раптам прагучала рэзкае: “Хальт! Кіндэр!” – і нам загадалі паўставаць з кален, а затым пагналі да хаты. У яе мы, замучаныя, ужо ўвашлі як нейкія самнамбулы. Пасеўшы, як загадалі, на лаўцы каля печы, мы як не валіліся ў дрымотнай стоме. Наперадзе сядзелі два канваіры, не зводзячы з нас дулы аўтаматаў, але нам было ўжо ўсёроўна.
У хату ўвайшоў афіцэр. Адным рухам скінуўшы нас на падлогу, ён злосна прамовіў: “Партызанскія ваўчаняты! Перад нямецкім афіцэрам устаць не захацелі! Зараз мы з вас сабачую кроў павыпускаем! Наша разведка данесла, што латышы-партызаны паслалі двух падлеткаў і старую высачыць нас!” Па-руску афіцэр прамаўляў чыста, нібы толькі ўчора з Масквы прыехаў. На заканчэнне прамовы ён ударыў гумовай дубінкай Мішку па галаве. У маіх вачох мігам некуды ўгору скокнулі вокны, а потым абрынулася цемра. Калі я ачуняў, мой сябрук ужо сядзеў насупраць афіцэра і слёзна ўпрошваў яго: “Дзядзечка! Застрэльце нас хутчэй! Нашых матак вы ўжо спалілі, а бацькоў бальшавікі пастралялі. Мы не тутэйшыя, а з вёскі Гісялёва – яна ж у вашым тыле”.
Раз’юшаны афіцэр адкінуў дубінку ўбок і крыкнуў вартавым: “Заўтра павешаць у пуні, а пуню спаліць!”. Нам далі па кавалку хлеба і адвялі ў лазню, дзе ўжо было поўна старых і дзяцей. Запомніўся Саўлук з Канчан. Яго сямейка прасядзела некалькі дзён у бульбяной яме. У сям’і было шасцёра дзяцей. Старэйшай, Валі, было дванаццаць, малодшаму – паўтара годзіка. Калі маці вылезла са сховішча паглядзець, што дзеецца наверсе, яе застрэлілі. Яшчэ праз дзень бацька павёў свой змарнелы ад голаду і холаду вывадак на пошукі паратунку. Уцякачка з Валюкоў параіла прабірацца з ёй праз балота на Навалакі. Яе мужа на хаду падрэзалі з кулямёта.
У акенца лазні мы назіралі, як каля Асвеі на возера садзіліся самалёты, а потым узляталі на сваё крыважэрнае паляванне. Было бачна, як гэтыя крумкачы з чорнымі крыжамі абрынуліся на вёску Востраў, што месцілася сярод возера. Там бегалі людзі і жывёлы, а самалёты заходзілі раз за разам і палівалі ўсё рухомае і нерухомае з кулямётаў.
Нашы назіранні перапыніў моцны выбух з боку гасцінца, ад якога скаланулася наваколле. Нас выгналі з лазні і загадалі ісці на дарогу. Усе вокны ў хатах былі выбітыя выбухам. Нам нядоўга давялося меркаваць, чаму нас не пастралялі: ці дзетак пашкадавалі, ці Сталінграда спужаліся. Выявілася зусім іншае. Шчыльным натоўпам людзей пагналі на Асвею, карнікі ехалі ззаду. Гэта працэсія была задумана дзеля расчысткі шляху ад мін, нас было вырашана выкарыстаць у якасці мінашукальнікаў. Неўзабаве мы ўбачылі месца, дзе адбыўся выбух: наўзбоч дарогі валялася фуражка з нямецкай кукардай, ашмёцце абмундзіравання ды конскія трупы.
У Асвеі нас загналі ў скляпенні царквы, якая была часткова разбурана яшчэ даваенным часам. Тут было поўна людзей. Дзяды глуха перамаўляліся між сабой, жанчыны ў большасці шчыра маліліся. Дзеці, нават маленькія, моўчкі ціснуліся да іх.
У гэтым імправізаваным лагеры мы прасядзелі дні тры. За гэты час ад нас забралі некалькі дзядоў. Іх прымусілі ехаць на ўласных конях наперадзе атрада карнікаў, каб абараніцца ад мін. Загінулі чатыры дзяды. Смяротна параненых, іх пакінулі паміраць на месцы выбухаў.
Нарэшце нас пасадзілі на падводы і абозам павезлі ў Латвію. У Палішчыне (цяпер Шкяўнэ) нас размясцілі па пунях ды хлявах, а зранку павезлі на невялікую станцыю Разэнова на Маскоўска-Рыжскай лініі, дзе пагрузілі ў таварныя вагоны.
Наперадзе былі выпрабаванні канцлагерамі і рабствам. Новых пакут не давялося паспытаць толькі тым, хто памёр па дарозе да Саласпілса…
Отсканируйте QR-код при помощи смартфона и воспользуйтесь мобильным приложением «QR-гид».
